گروه اقدام ایران (Iran Action Group) تشکیلاتی اداری است که به تازگی توسط وزارت خارجه ایالات متحده به عنوان کارگروهی که  به صورت اختصاصی به مسائل مربوط به ایران می­‌پردازد تشکیل شده است. این تشکیلات جدید به عنوان بخشی از نقشه کلی آمریکا پس از خروج از برجام برای تشدید فشار بر ایران تلقی شده است. هرچند در مورد ماهیت و کارآمدی این تشکیلات تازه اختلاف نظر وجود دارد. برخی تشکیل آن را به مثابه نشانه‌­ای از اختلافات داخلی در وزارت خارجه و نیز وزارت خارجه با کاخ سفید تلقی می­‌کنند که قرار است با این تشکیلات جدید، هم‌­افزایی و هماهنگی داخل این نهاد را در رابطه با مساله ایران بیشتر کند و برخی هم آن را مشابه اقدامات آمریکا در دهه ۱۹۸۰ برای مقابله با شوروی و فشار علیه آن تلقی می­‌کنند.

اهداف و نتایج مورد انتظار رسما اعلام شده

هدف اصلی و اولیه تشکیل گروه اقدام ایران، وادار کردن ایران به تغییر رفتار خود در حوزه مسائل هسته‌­ای، موشکی و منطقه­‌ای است. آنگونه که مارک پومپئو وزیر خارجه و برایان هوک، مسئول گروه اقدام ایران تصریح کرده­‌اند هدف این گروه نه تغییر نظامی سیاسی در ایران که تغییر رفتار این نظام است. شباهت ماموریت گروه اقدام ایران با کارگروهی که در سال ۲۰۰۱ با عنوان «آینده عراق» در وزارت خارجه آمریکا تشکیل شده بود این پرسش را ایجاد کرده است که آیا این گروه هم وظیفه و کارکرد مشابهی دارد؟ هوک، رئیس گروه اقدام ایران، این مساله را رد کرده و منکر شباهت گروه اقدام ایران با گروه «آینده عراق» شده است.

برنامه «آینده عراق» (Future of Iraq Project) در اکتبر ۲۰۰۱ و دو سال قبل از حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳ در وزارت خارجه آمریکا تشکیل شده بود. کار آن تشکیلات، هماهنگی با متحدان آمریکا و نیز اپوزسیون حکومت صدام در مورد آینده عراق پس از سرنگونی رژیم بعث بود. ظاهرا، گروه اقدام ایران کاری به اپوزسیون جمهوری اسلامی ندارد و تمرکز آن هماهنگی با متحدان آمریکا به ویژه دولت­‌های اروپایی و نیز کشورهای دیگری است که نفت ایران را می­‌خرند و مناسبات اقتصادی و مالی با تهران دارند. برنامه­‌های مشخص‌­تر گروه اقدام ایران، به صفر رساندن صادرات نفت ایران تا چهارم نوامبر آینده و آغاز دور دوم تحریم‌­ها و بررسی امکان اجرایی کردن تحریم برای دولت‌هایی که با کاهش خرید نفت از ایران همکاری نمی­‌کنند.

این کوشش به این سبب صورت می­‌گیرد که به باور وزارت خارجه آمریکا و گروه مزبور، ایران بخشی مهم از درآمدهای خود را صرف حمایت مالی از آنچه آمریکا تروریسم می‌­نامد می­‌کند. فشار اقتصادی با هدف کاهش دسترسی ایران به پول سبب خواهد شد تهران برای تامین منابع مالی برنامه موشکی خود و آنچه از سوی آمریکا تروریسم و ایجاد بی‌­ثباتی و افزایش خشونت در خاورمیانه نامیده شده به تنگنا افکنده شود. تاکید چندباره بر تغییر رفتار ایران و نه تغییر نظام سیاسی آن مورد تاکید هوک، رئیس گروه اقدام ایران گرفته است. او تلویحا باز هم مقامات ایران را دعوت به مذاکره کرده است اما با تاکید بر اینکه مسئولیت دعوت به مذاکره بر روی شانه‌­های مقامات تهران است و نه ایالات متحده، امید واشینگتن به اثربخش بودن فشار اقتصادی بر تهران را بیان کرده است.

برایان هوک و مسائل پشت پرده

انتصاب برایان هوک به ریاست گروه اقدام ایران با مسائل پشت پرده و اختلافات درونی در وزارت خارجه آمریکا بی ­ارتباط نیست. برایان هوک، که تحصیلات دانشگاهی چندان برجسته‌­ای ندارد (او در بازاریابی، فلسفه و حقوق، سه لیسانس از سه دانشگاه مختلف گرفته) بیشتر به عنوان چهره‌­ای تاجرمسلک شناخته می­‌شود تا دیپلمات؛ گرچه پومپئو ادعا کرده که هوک در همه عمرش در خصوص مسائل ایران کار کرده اما مرور سوابق او نشان می­‌دهد که تجربه دیپلماتیک او به خصوص در رابطه با ایران تنها محدود به همنشینی و مشاورت با جان بولتون، مشاور کنونی امنیت ملی آمریکا بوده است. هوک در دوران جورج بوش، دستیار وزیر خارجه در امور سازمان­‌های بین‌­المللی و مشاور ویژه سفیر آمریکا در ملل متحد (در آن زمان بولتون این سمت را داشت) بوده است.

او مدتی هم به عنوان دستیار ویژه رئیس جمهور در امور اداری کاخ سفید و مدتی به عنوان مسئول سیاستگذاری حقوقی وزارت دادگستری ایالات متحده فعالیت کرده است. او سپس در دولت ترامپ به عنوان مسئول سیاستگذاری وزارت خارجه و مشاوره در این حوزه فعالیت کرده است. هوک به عنوان چهره بسیار نزدیک به رکس تیلرسون، وزیر خارجه قبلی آمریکا شناخته می‌­شود. گفته می­‌شود او با آنکه فردی موثر در وزارت خارجه بوده اما به شدت در میان بدنه وزارت خارجه نامحبوب بوده است. از نگاه بدنه وزارت خارجه آمریکا، او از کسانی بود که قصد داشت وزارت خارجه آمریکا را دربست به مطیع و منقاد دونالد ترامپ و کاخ سفید تبدیل کند.

او در زمان تیلرسون و پس از آن (مارس ۲۰۱۸ به این سو) کار نظارت بر همکاری با متحدان اروپایی در رابطه با ایران در دوره قبل و  بعد از خروج آمریکا از برجام را انجام می­‌داده است. اخراج سحر نوروز زاده، جانشین آلن ایر در میز ایران در وزارت خارجه آمریکا به هوک نسبت داده می­‌شد. گفته می­‌شد که هوک، نوروززاده را به لابی­‌گری به نفع جمهوری اسلامی و حتی عدم اطمینان از جنبه‌­های حفظ اطلاعات و اسرار وزارت خارجه متهم کرده است. چنانکه یکی از دیپلمات­‌های سابق آمریکایی به فارین پالیسی گفته، از نگاه بدنه وزارت خارجه آمریکا، هوک فردی است که برنامه‌­ریزی برای سیاست‌­ها را از طریق اتاق فکر داخل وزارت خارجه و بر اساس برنامه‌­ریزی­‌های بلند مدت به یک اتاق عملیاتی کوچک که ظرف ۱۵ دقیقه در مورد مسائل تصمیم می­‌گیرد بدل خواهد کرد.

در درون وزارت خارجه آمریکا، هوک را دورو و فرصت طلب هم می‌­دانند. هوک زمانی مشاور میت رامنی، کاندیدای ریاست جمهوری بود. در زمان ترامپ، وقتی هنوز رئیس جمهوری تهدید می‌­کرد که از برجام خارج می‌­شود او به عنوان مدیر هماهنگی میان وزارت ‌خارجه با متحدان اروپایی آمریکا گفته بود که به جای خروج از برجام، تلاش برای یافتن بندهایی تکمیلی جهت حفظ برجام و پوشش کاستی­‌های موجود در آن مد نظر وزارت خارجه است. اما او به سرعت برجام را توفقی بد نامید که باید از آن خارج شد.

گفته می­‌شود تشکیل گروه اقدام ایران بی‌­مناسبت با تحولات داخلی وزارت خارجه آمریکا پس از به وزارت رسیدن مارک پومپئو هم نیست. تشکیل گروه اقدام ایران بر این اساس، بیش از هر چیز به کوشش پومپئو برای تشکیل حلقه‌­ای از افراد وفادار به خود در وزارت خارجه نسبت داده است. ویژگی این حلقه، سابقه کم در کار دیپلماسی و تجربه در امور روابط بین‌­المللی است. پومپئو، به عنوان کسی که «تاجرمسلکان» را به وزارت خارجه آورده دانسته می‌­شود. دو مشاور اصلی پومپئو، اولریش برشبول و برایان بولاتائو، هر دو از هم‌کلاسی­‌های سابق اودر وست پوینت و همکارانش در شرکت تارآئرو اسپیس بوده‌­اند که حالا سر از وزارت خارجه درآورده‌­اند.

پومپئو برای تشکیل این حلقه‌­ مورد اعتماد حتی به زنش، سوزان، هم متوسل شده و او بدون اینکه دفتر و میزی در وزارت خارجه داشته باشد شدیدا در امور آن فعال است و این برای بیشتر افراد وزارتخانه که ۷۰ هزار کارمند در سرتاسر جهان دارد و بیشتر پست­‌های سفارتش ماه‌­ها است که خالی است گران آمده است. این مسائل سبب شده تا از نگاه برخی از دیپلمات‌­های سابق وزارت خارجه، تشکیل گروه اقدام ایران، به عنوان تشکیل گروهی که هیچ استراتژی خاصی ندارد و هیچ منابع و اختیار ویژه­‌ای نیز دارا نیست به عنوان یک مانور و خودنمایی پومپئو، دارای کارکرد تبلیغاتی و به عنوان حرکتی که بیشتر متوجه بدنه داخلی وزارت خارجه آمریکا است تلقی شود.

نتایج مورد انتظار از گروه

اولین موعدی که از اقدامات گروه اقدام ایران انتظار نتیجه می‌­رود ۵ نوامبر است. زمانی که مرحله دوم و اصلی تحریم‌­های آمریکا علیه ایران یعنی تحریم فروش نفت از سوی ایران آغاز می‌­گردد. قرار است گروه تا آن زمان با مذاکره با دولت­‌های اروپایی و نیز دولت‌­های دیگر آنان را قانع کند تا خرید نفت از ایران را به صفر برسانند. با احتمالی قابل توجه، آمریکا می‌­تواند از اروپا پاسخ مساعد در مورد نخریدن نفت از ایران کسب کند. گرچه اختلافات آمریکا با اروپا به اوج خود رسیده و مساله ایران هم در میان این اختلافات قرار دارد.

آمریکا، به صراحت از بریتانیا خواسته تا میان تهران و واشینگتن یکی را انتخاب کند و به جای کوشش برای حفظ برجام، به آمریکا بپیوندد تا حداکثر فشار بر ایران وارد شود. در آلمان کوشش برای کمک به ایران در ماندن در برجام از طریق ایجاد یک نظام مالی-بانکی مستقل از تاثیر آمریکا از سوی وزیر خارجه این کشور پیشنهاد شده اما صدراعظم آن را رد کرده است. همین طور، تحرکاتی از سوی خود اتحادیه اروپایی در جریان است تا پاداش­‌هایی هرچند کوچک و محدود برای تهران جهت باقی ماندن در برجام در نظر گرفته شود. گروه باید این اقدامات را خنثی کند و بر آنها به عنوان عوامل کمک‌کننده به تنفس ایران غلبه یابد.

آنچه احتمالا از گروه انتظار می­رود سرعت بخشیدن بیشتر به این اقدامات است. مطالبات آمریکا از کشورهای مختلف در خصوص روابط مالی و اقتصادی با ایران باید به سرعت و در مستقیم‌­ترین شکل ممکن انتقال یابد و همین طور پیامد خودداری این دولت­‌ها از همکاری علیه ایران به آنها تذکر داده شود. دولت ترامپ نیازمند پیروزی­‌هایی هرچند محدود و تاکتیکی است تا از این طریق نشان دهد که در مورد ایران هم موفق بوده است. چیزی مانند برنامه دیدار ترامپ با رهبر کره شمالی، هر چند در عمل هیچ پیامدی در مورد مساله خلع سلاح هسته‌­ای پیانگ یانگ تاکنون در بر نداشته است اما پیروزی تبلیغاتی برای ترامپ بود که هر از گاهی نیازمند شارژ روحیه طرفداران خود است.

زمانی حمله به شعیرات در ۲۰۱۷ و سپس حمله­‌ای دیگر در ۲۰۱۸، انتقال سفارت آمریکا از تل آویو به بیت المقدس، خروج از برجام، اخراج مهاجرین از آمریکا و دیدار با رهبر کره شمالی: این بار هم این نیاز وجود دارد که گروه اقدام ایران بتواند «فیلی هوا کند» تا افکار عمومی دوباره آفرینی هرچند کوچک به رئیس جمهوری بگویند. به جز این در کاخ سفید و در پیرامون پمپئو، این احساس وجود دارد که در درون وزارت خارجه، هنوز عواملی که منتقد سیاست‌های ترامپ در موارد مختلف هستند وجود دارند و از کارشکنی و اخلال باز نمی‌­ایستند. عزل سفرای آمریکا و خودداری از معرفی کردن سفرای جدید و خالی ماندن بیشتر پست­‌های دیپلماتیک ظاهرا هنوز کافی نبوده و پومپئو با ایجاد حلقه­‌های نزدیک از یارانش قصد تعمیق این تسلط را دارد. اینکه مشاور و دستیار نزدیک جان بولتون، در روزهای خوش دوران جورج بوش، رئیس گروه اقدام ایران است بی­‌علت به نظر نمی­‌رسد.

پیامدها

هنوز آنچه که قرار است گروه اقدام ایران انجام دهد در لفافه­‌ای از محرمانگی باقی مانده است. در همین مقدار فعلی، با تاسیس این گروه، پیام قاطعیت و جدی بودن آمریکا در اعمال تحریم­‌ها هم به تهران و هم به اروپا و دیگر کشورها داده شده است. گروه اقدام ایران مشابه گروهی است که در مورد ایران در سی.آی. ای توسط پومئو در زمان ریاستش بر آن سازمان تشکیل شده بود. شاید این خصلت سیاست خارجی ترامپ و وزیر خارجه‌­اش پومپئو باشد: گروهی که عمدتا دیپلماتیک نیست و قرار هم نیست از روش‌­های متعارف دیپلماتیک یعنی دیدار و گفتگو استفاده کند. بسته شدن دیپلماسی و محدود کردن آن به گروهی به زعم پومپئو «حرفه­‌ای» گویی حاکی از این است که قرار است سبک کار سازمان‌­های اطلاعاتی و کار مخفی در وزارت خارجه، نقش بیشتری از بدنه معمول و متعارف آن و روش‌­هایشان داشته باشد.

اگر بنا بر این روش باشد، دیگر انتظار تعاملاتی با ایران مانند دوران اوباما بعید است: تعامل از طریق مقامات وزارت خارجه و با آن روش دیپلماتیک مرسوم جای خود را به روش‌­هایی مخفی‌­تر و با تندی و شدت بیشتر خواهد داد. با این روش، باب گفتگو با ایران بسته‌­تر خواهد شد. آیا آمریکا تعمدا قصد بستن باب گفتگو با ایران را دارد؟ اینکه ایران با تحریم‌­ها تحت فشار قرار گیرد و همزمان مسئولیت خودداری از مذاکره بر روی دوشش قرار گیرد مزیتی برای آمریکا است. البته مذاکره‌­ای که می­‌تواند مکمل تحریم باشد: ایران برای پذیرش خواسته‌­های آمریکا و قبولاندن آنها به خود وارد این گفتگوها شود در حالی که حتی همان داده‌­های برجام به ایران هم کاملا تثبیت و برقرار نخواهد شد. گروه اقدام ایران، مصرف داخلی هم خواهد داشت و بعید نیست مبادرت به انتشار گزارش‌­هایی در هر نوبت زمانی چندماهه کند. گروه اقدام ایران با فعالیتش، از کیفیت اعمال تحریم­‌ها علیه ایران و تاثیر آن خواهد گفت و احتمالا برای افزایش کارآیی تحریم‌­ها پیشنهادهایی اجرایی را به جز فعالیت نظارتی ارائه خواهد کرد. نشان دادن پیشرفت اجرای تحریم‌­ها و اثرشان می‌تواند به عنوان دستاوردی برای شخص رئیس جمهوری و برخی حامیانش، امیدوارکننده و مایه خوشحالی باشد.

امین پرتو همکار علمی پژوهشکده مطالعات راهبردی

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *