صنعت گردشگری در ایران در دهه‌‏های اخیر، دست کم در برنامه‌‏ها و سیاستگذاری‏‌ها، توجه بسیاری به خود جلب کرده است، و اکثریت اقتصاددانان و صاحب‏‌نظران از این صنعت به عنوان بهترین جایگزین برای کاهش و یا قطع وابستگی به درآمدهای نفتی نام می‏‌برند. با این حال، و علیرغم اینکه ایران از لحاظ ظرفیت‏‌های بالقوه طبیعی و انسانی جزو برترین کشورها به شمار می‌‏رود، درآمد حاصل از گردشگری در این کشور، در قیاس با کشورهای مشابه نظیر ترکیه، کماکان بسیار نازل مانده است. فقدان زیرساخت‏‌های اقامتی و حمل و نقل از جمله چالش‌‏هایی به شمار می‌‏رود که اجازه نداده است برخی اقدامات تحسین‏ برانگیز سازمان‌‏های ذی‏ربط، نظیر تسهیل صدور ویزا، به نتیجه مطلوب نائل آید. ابهامات عرفی و قانونی درباره نحوه مواجهه و مدیریت تفاوت‏‌های فرهنگی با گردشگران خارجی، به‏‌ویژه با غیرمسلمانان، نیز از جمله موانع توسعه صنعت گردشگری در ایران به شمار می‌‏رود، که در سال‏‌های نه چندان دور حتی به اقداماتی نظیر حمله به اتوبوس گردشگران نیز کشیده شده است.

در این میان گردشگرانی که از کشورهای همسایه با قصد زیارت، تفریح، درمان و یا تجارت به ایران مسافرت می‏‌کنند، به دلیل مشابهت‏‌های بیشتر فرهنگی و مذهبی، چالش‌‏های فرهنگی کمتری ایجاد می‏‌کنند. در سال‏‌های اخیر، و پس از کاهش شدید گردشگران زیارتی عربستانی، که متعاقب رخدادهای مربوط به سفارت و کنسولگری عربستان در ایران اتفاق افتاد، گردشگران سایر کشورهای همسایه به تدریج جای خالی آنها را پر کرده‌‏اند، چنانکه معاون گردشگری کشور نیز در مرداد ماه ۱۳۹۷ به ترتیب از رشد ۹۰ درصدی و ۷۰ درصدی گردشگران عراقی و آذربایجانی خبر داد؛ ضمن اینکه ورود افغانستانی‏‌ها و ترک‏‌ها نیز در سال‏‌های اخیر افزایش داشته است.

با این حال، حضور گردشگران کشورهای همسایه نیز خالی از حاشیه نبوده است، و برخی رسانه‏‌ها و شهروندان نسبت به تمایل این دسته از گردشگران نسبت به روابط آزاد و خارج از ازدواج با زنان ایرانی ابراز نارضایتی کرده‏‌اند. به عنوان مثال، چندی پیش، یک سایت خبری معتبر، طی گزارشی ضمن اشاره به عدم پذیرش اسکان مردان خارجی همراه با زنان ایرانی در هتل‏‌ها، نسبت به اسکان «بخشی از زائران خارجی به‌‏ویژه عراقی‌‏ها، در منازل شخصی» هشدار داده و خواستار نظارت بر آنها شده بود. در نخستین روزهای شهریور ۱۳۹۷ نیز، انتشار گزارشی در یک روزنامه درباره حضور گردشگران عراقی در شهر مشهد مباحث گسترده‌‏ای را در این خصوص شکل داده و حاشیه‏‌های فراوانی ایجاد نمود.

در گزارش مزبور، از آماری سخن رفته بود که در جلسه فروردین ماه ستاد خدمات سفر استان خراسان رضوی عنوان شده و براساس آن، از ۷۳۰۰ خانه‌‏مسافر فعال در مشهد، فقط ۶۰۰ مورد مجوز فعالیت دارند. در ادامه گزارش نیز به نقل از رئیس اتحادیه هتل‌داران خراسان رضوی، حضور تعدادی از مردان مجرد عراقی به همراه برخی زنان ایرانی در خانه‏‌مسافرهای شهرهای زائرپذیر نظیر مشهد و قم تأیید شده و بر لزوم مراقبت بیشتر در این خصوص تأکید شده بود. انتشار شایعات مزبور، واکنش‌‏های گسترده‌‏ای در فضای مجازی در پی داشت، به طوری که مشاور وزیر کشور ضمن تکذیب اخبار مربوطه، بر این نکته تاکید نمود که در این خصوص هیچگونه آمار مستندی وجود ندارد. نهایتاً رئیس اتحادیه هتل‌داران خراسان رضوی نیز اعلام نمود که گفته‏‌هایش به شکل درست نقل نشده است. وی همچنین به این نکته اشاره کرد که حضور گردشگران در تمام نقاط دنیا با حاشیه‏‌هایی همراه بوده و آمار و مستندات خاصی هم از آن در دست نیست.

همزمان گزارش‌‏ها و شایعاتی نیز از شهرهای جنوبی کشور نظیر آبادان و خرمشهر منتشر شد که یکی از مهمترین آنها به قتل یک مرد عراقی در بازار ماهی‌‏فروشان خرمشهر به دلیل اهانت به زنان ایرانی مربوط می‏‌شد؛ که البته فرماندار ویژه خرمشهر این موضوع را از اساس تکذیب کرد و معاون فرهنگی، اجتماعی و گردشگری منطقه آزاد اروند نیز ضمن اشاره به شایعات مربوط به برخورد شهروندان این شهرها با مردان عراقی، تفاوت‏های فرهنگی گردشگران خارجی و شهروندان ایرانی را موضوعی دانست که نیازمند بررسی و مدیریت است. امام جمعه مشهد نیز حاشیه‏‌های ایجادشده را توطئه انگلیس خواند که با هدف ایجاد تقابل میان ملت‌‏های ایران و عراق انجام شده است.

صرف نظر از واکنش‌‏های رسمی، واکنش‌‏های عمومی نسبت به اخبار و شایعات مزبور را می‏‌توان در دو مقوله دسته‏‌بندی کرد: گروه قابل توجهی از کاربران ایرانی شبکه‌‏های اجتماعی (شاید اکثریت نسبی آنها) با درست فرض کردن اخبار مزبور، این پدیده را محکوم کرده و خواستار جلوگیری از حضور گردشگران مجرد عراقی در کشور شدند. در مقابل، اقلیتی از کاربران نیز انتشار گزارش‏‌های مذکور را یک‌سویه و افراطی دانسته و تمایل برخی مردان گردشگر عراقی به ایجاد رابطه آزاد را امری منحصر به آنان نداستند.

در هر حال، تردیدی نیست که در زمان کنونی که به دلیل اقدامات خصمانه ایالات متحده، محدودیت‏‌های زیادی در اقتصاد کشور ایجاد شده است و ارزش پول ملی نیز به شدت کاهش یافته است، حضور گردشگران می‏‌تواند نقش موثری در حفظ پویایی نسبی بخش‌‏های مختلف گردشگری ایفا کرده و زیان‏‌های بخش هتل‌داری در کشور را کاهش دهد. از طرف دیگر، حضور گردشگران کشورهای همسایه قطعاً پیوندهای فرهنگی و اجتماعی بین ملت ایران و شهروندان آن کشورها را تقویت نموده و فرصت‌‏هایی را برای مواجهه قدرتمندانه‌‏تر در مقابل تحریم‏‌های ایالات متحده ایجاد می‏‌نماید. از سوی دیگر، حتی با فرض مشاهده برخی رفتارها از سوی مردان مجرد گردشگر، زمینه طرح مسئله در جامعه فراهم شده و پروتکل‏‌هایی عرفی برای نحوه مواجهه مناسب (و احیاناً پذیرش) این‏گونه گردشگران خارجی فراهم می‏‌شود.

در مقابل، باید توجه داشت که وجود برخی احساسات و ذهنیات عرب‏‌ستیزانه، و تمایلات منفی ملی‏‌گرایانه در میان بخشی از شهروندان ایرانی، و نیز تلاش سازمان‏دهی‌‏شده برخی گروه‏ها و کشورهای متخاصم و مغرض می‏‌تواند فرصت‌‏های حاصل از تبادل گردشگران را به تهدید بدل سازد، چنانکه طبق گزارش‏‌های مختلف، هم‏‌اکنون در شهرهای مختلف کشور بعضاً مواردی از رفتار نامناسب با عراقی‏‌ها رخ می‏‌دهد؛ و براساس اظهارات برخی زائران ایرانی، احساسات مشابهی نیز در میان برخی عراقی‏‌ها نسبت به ایرانیان شکل گرفته است.

در شهرهایی نظیر آبادان و خرمشهر، حضور عراقی‏‌ها اگرچه تحرک‏‌بخش اقتصاد محلی بوده است، اما در عین حال برخی از شهروندان آن را امری مطلوب ارزیابی نمی‌‏کنند، چرا که از نظر عموم شهروندان خریدهای گشاده‏‌دستانه آنها گرانی کالاها در این مناطق را به دنبال می‌‏آورد. همچنین حیثیتی‌‏شدن موضوع گردشگران مجرد عراقی می‏‌تواند نوعی حس تحقیر ملی را القا کرده و به جای تقویت دوستی بین ملت‏‌ها، خصومت و نفرت را بپراکند، به‏‌ویژه اینکه رخداد مزبور عموماً به دو شهر مشهد و قم منتسب شده است.

نوع مواجهه وبسایت‏‌های خبری و تلویزیون‏‌های ماهواره‏‌ای حاوی این واقعیت است که به احتمال زیاد طرح موضوع رفتارهای گردشگران مجرد عراقی در امتداد سایر شایعات نظیر انتقال آب کارون به بصره و… بوده و با هدف ایجاد ذهنیت منفی در میان شهروندان دو ملت ایران و عراق نسبت به همدیگر انجام می‏‌شود، چرا که در اخبار و تحلیل‏‌های مربوطه اولاً تلاش می‌‏شود «غیرت ایرانی» صرفاً در مورد عراقی‏‌ها به جوش آید، و ثانیاً، به هیچ عنوان به این واقعیت اشاره نمی‏‌شود که اکثریت قریب به اتفاق زائران عراقی به همراه خانواده‏‌های خود به ایران سفر می‏‌کنند و فقط ۳درصد از آنها مجرد هستند.

در وضعیت کنونی که ایالات متحده تلاش دارد مردم و نظام را به نحو فزاینده‌‏ای در تنگنای مالی و روانی قرار دهد، نفس حضور گردشگران خارجی و نیز درآمد حاصل از سفر آنها آثار قابل توجه اقتصادی و اجتماعی به همراه دارد. بنابراین شایسته است بازوهای سیاستگذاری و رسانه‌‏ای نظام با درک حساسیت شرایط و پرهیز از دمیدن بر تخاصم‏‌های زودگذر سیاسی و جناحی، فرهنگ‏‌سازی توده‌‏ای درباره ماهیت، استانداردها و فعالیت‏‌های رایج صنعت گردشگری در دنیا، را دستور کار خود قرار دهند. همچنین لازم است آگاهی‏‌بخشی عمومی درباره برساخته‌‏بودن تفاسیر کنونی درباره حضور گردشگران عراقی در ایران در اولویت اقدامات رسانه‌‏ای قرار گیرد. در این صورت است که زمینه برای استفاده از ظرفیت‏‌های گردشگری کشور در راستای درآمدزایی و نیز تقویت دیپلماسی عمومی کشور در زمانۀ تشدید جنگ اقتصادی فراهم خواهد آمد.

گروه مطالعات ایران

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *