جفرافیای انتخابات

جغرافیای انتخابات

فراگیر شدن دموکراسی و انتخابات یکی از مهم‏ترین ویژگی‏‌ها و شناسه‏‌های سده بیستم تا به امروز بوده است. داده‏‌ها و یافته‏‌های موجود نشان می‏‌دهد به هر میزان که فرایند دموکراسی و بایسته‏‌های آن در یک جامعه عمیق‏‌تر ریشه داونده باشد، به همان نسبت نظام سیاسی از کارایی و پایایی بیشتری برخوردار خواهد بود. چنین ویژگی‏‌هایی طی یک سده گذشته در گرایش به دموکراسی و جهان‏‌گستری آن، نقشی بنیادی داشته است. از شناسه‏‌های دموکراسی سازگاری آن با گوناگونی آیین‏‌ها و ایستارهای جوامع مختلف است. از این رو، گونه‏‌های ناهمگونی از مردم‏سالاری در کشورهای مختلف سر برآورده‏‌اند که در همه آنها خواست و پسند مردم در کالبد انتخابات بنیاد پذیرش نظام سیاسی به‏‌شمار می‏‌رود.

طی این مدت نیز سویه‏‌های نظری و کاربردی دموکراسی در کانون پژوهش رشته‏‌ها و گرایش‏‌های گوناگون علوم انسانی قرار داشته است. در این میان، جغرافیای انتخابات به عنوان دیرپاترین و در عین حال پویاترین گرایش جغرافیای سیاسی از زمان طرح این دانش‏واژه (۱۹۱۳) توسط آندره زیگفرید فرانسوی تا کنون در چهارچوب مفاهیم گوناگون نظری و کاربردی در خدمت قلمروداری به عنوان بُعد کاربردی جغرافیای سیاسی بوده است. یافته‏‌های موجود نشان می‌‏دهد که در آن دست کشورهایی که مردم‏سالاری از پیشینه و ژرفای بیشتری برخوردار بوده به همان نسبت رخساره کاربردی جغرافیای انتخابات در راهکاریابی برای مسائل مبتلا به حوزه‏‌های انتخابیه و تبیین الگوهای فضایی رأی کارامدتر عمل کرده است.

در کشور ما نیز هر چند انتخابات و دموکراسی در فرهنگ سیاسی جامعه پیشینه‏‌ای فراتر از یک صد سال دارد اما طی همین مدت، توسعه و گسترش مردم‏سالاری با اُفت و خیزهای بسیاری همراه بوده است. با این حال و به گونه مشخص با پیروزی انقلاب اسلامی و درآمیختگی جمهوریت با اسلامیت، الگوی نوینی از مردم‏سالاری دینی ارائه شد که در قالب نظام حقوقی آن، همه کارگزاران نظام در مقیاس خُرد و کلان به صورت مستقیم و غیر مستقیم توسط مردم برگزیده می‏‌شوند. بی‏‌گمان، کارامدسازی چنین الگویی از مردم‏سالاری نیازمند بررسی چالش‏‌ها و دستاوردهای موجود و پیش‏روی از دیدگاه‏‌های گوناگون نظری و کاربردی است.

از دیگر سو، در حوزه علوم انسانی و برنامه‏‌ریزی دانشگاهی کشور به طور مشخص جغرافیای سیاسی یگانه رشته‌‏ای است که در قالب واحد درسی جغرافیای انتخابات به بررسی جُستار انتخابات می‌‏پردازد. با وجود اهمیت مسئله، تاکنون کتابی که در این حوزه به صورت بنیادی به بررسی ابعاد ساختاری و کارکردی موضوع انتخابات از منظر جغرافیا پرداخته باشد، تألیف نشده است. بر این پایه، کتاب پیش‏روی برای دانشجویان جغرافیای سیاسی ماهیت درسی و مبانی دارد. از این رو، پژوهشکده مطالعات راهبردی بر بنیاد رسالت خود برای تولید و تقویت ادبیات بومی و راهبردی در عرصه دانشگاهی، به انتشار کتاب «جغرافیای انتخابات: مبانی، مفاهیم و مکاتب» به قلم دکتر مراد کاویانی‏‌راد همکار علمی پژوهشکده مطالعات راهبردی و آقای مصیب قره‏‌بیگی دانشجوی دکتری جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران اقدام کرده است.

برجام

برجام؛ سیاستها، دستاوردها و الزامات

برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) که در ۲۳ تیرماه ۱۳۹۴ بین جمهوری اسلامی ایران و اعضای دائم شورای امنیت سازمان ملل متحد به همراه آلمان، موسوم به ۱+۵، مورد توافق قرار گرفت، پس از تأیید شورای عالی امنیت ملی، مجلس شورای اسلامی و نهایتاً مقام معظم رهبری (مد ظله العالی)، در تاریخ ۲۶ دی‏ماه ۱۳۹۴ رسماً به مرحله اجرا درآمد. این توافق پس از حدود ۱۲ سال مقاومت، صبوری و پرداخت هزینه از سوی ملت ایران و مدیریت هوشمندانه و مدبرانه مقام معظم رهبری، حضرت آیت الله خامنه‏ ای و همچنین، بیش از ۲۲ ماه مذاکره فشرده در دولت یازدهم، به دست آمد و متن آن منتشر گردید. حدود یک هفته پس از آن، در ۲۹ تیرماه نیز شورای امنیت سازمان ملل متحد با صدور قطعنامه ۲۲۳۱، شش قطعنامه تحریمی پیشین را که بر برنامه هسته‏ ای ایران وضع شده بود، ملغی کرد و به بیش از یک دهه تلاش برای منزوی‏ سازی دیپلماتیک و تحریم از طریق این قطعنامه‏ ها پایان داد. در عین حال، مهم آن است که این توافق با حفظ و پاسداشت ارزش‏ها و توان‏مندی‏ هایی به دست آمد که ملت ایران و نظام جمهوری اسلامی با استقامت و پایداری بر مواضع خود، در طول بیش از یک دهه بر آن‏ها پای فشرده بود و حاضر نبود عزت و کرامت انسانی و ملی خود را در برابر معیشت و مواهب دنیوی قربانی کند و مانند بسیاری از دیگر ملل در طول تاریخ روابط بین‏ الملل، در برابر قدرت‏های بزرگ سر خم کند و تسلیم افزون‏خواهی‏ های آن‏ها شود. تیم مذاکره‏ کننده هسته ‏ای نیز به درستی و ازهمان ابتدا بر شأن و حیثیت ملی و پرستیژ کشور در طول مذاکرات پافشاری کرده و تأکید نمودند که حتی در سناریوی برد- برد نیز حاضر نیستند هیچ امتیازی را که متضمن خدشه به این جایگاه باشد به طرف‏ های مقابل بدهند. همین تأکید و ابرام بود که توانست استقامت و ایستادگی ملی را به امید اجتماعی برای آینده بهتر و پیشرفت تبدیل کند و دیپلماسی هسته‏ ای را به مثابه پلی برای پیوند میان آن‏ها ارزش ببخشد. بنابراین، روایت منصفانه آن است که مهم‏ترین دستاورد جمهوری اسلامی ایران در موضوع برجام، تثبیت حق برخورداری از انرژی صلح ‏آمیز هسته‏ ای در چارچوب داشتن چرخه کامل سوخت هسته‏ ای است. در واقع، پیش از این به جمهوری اسلامی فشاور می‏ آوردند که ایران اگرچه می ‏تواند از انرژی صلح ‏آمیز هسته ‏ای استفاده کند، اما حق غنی ‏سازی در داخل کشورش را ندارد که اکنون با برجام حق غنی‏ سازی ایران تثبیت شده است. آن‏ها برای این هدف خود، تحریم‏ هایی را به ملت بزرگ ایران تحمیل کردند که به اعتراف دوست و دشمن، در طول تاریخ روابط بین‏ الملل بی‏ سابقه بود و تا آن زمان هیچ ملتی در معرض این آزمون بزرگ قرار نگرفته بود. هرچند از بدو پیروزی انقلاب اسلامی در اقدامی هماهنگ، تحریم‌هایی علیه ایران به‌ ویژه از ناحیه آمریکا وضع شده بود؛ اما تحریم‌هایی که به گفته غربیان برای جلوگیری از تولید سلاح هسته‌ای بود، به قدری گسترده بود و با اتفاق بین‌المللی صورت ‌می‌گرفت که چین و روسیه را هم به امضای قطع‌نامه‌های تحریمی وادار می‌کرد. دایره تحریم‌ها در زمینه‌های مختلف سیاسی، علمی، اقتصادی، خریدوفروش سلاح و مهم‌تر از آن نشانه‌رفتن گلوگاه اقتصادی ایران یعنی صادرات نفت را شامل می‌شد که اگر به توافق نهایی نمی‌رسیدیم، به گفته رئیس ‌جمهوری «به ‌یقین صادرات نفت ما به تعطیلی کشیده می‌شد». هرچند کشورهای غربی در هر مورد که قطع‌نامه‌هایی را علیه ایران صادر می‌کردند، مدعی می‌شدند انگیزه صدور قطع‌نامه‌ها جلوگیری از برنامه اتمی ایران است؛ اما واضح بود که هدف نهایی از تصویب آن‌ها به ‌زانو درآوردن اقتصاد کشور و به تسلیم وادار کردن مردم سلحشور و نظام مقاوم جمهوری اسلامی ایران و در رأس آن مقام معظم رهبری بود؛ خوابی که البته هیچ گاه تعبیر نشد. بر این اساس، توافق هسته ‏ای را می‏توان حاصل کارزاری دیپلماتیک، پیشرفت‏ های بازگشت‏ ناپذیر هسته‏ ی و پایداری و صبوری نظام و ملت سرافراز ایران و البته، عنایات الهی دانست؛ کارزاری که مطرح‏ترین قدرت‏های جهان از جمله پنج عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل متحد در یک طرف میدان قرار داشتند و ملت و دولت تمدن‏ ساز و تاریخی ایران و نمایندگان آن‏ها در سوی دیگر و در نهایت، طرف‏ های مذاکره و به ویژه دشمنان کشور وادار شدند در برابر منطق، عظمت و یکپارچگی ملت و دولت ایران سر تعظیم فرود آورند و حقوق آن را بر اساس معاهدات بین‏ المللی بپذیرند. بر این اساس، کتاب حاضر، از منظری علمی و بر اساس همکاری جمعی از فرهیختگان و اعضای هیئت علمی دو مجموعه  پژوهشکده مطالعات راهبردی و مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست جمهوری، به تبیین و شرح سیاست‏ها، دستاوردها و الزامات برجام پرداخته است. سویه علمی و نگاه متخصصانه نویسندگان، این اثر را به مثابه راهنمایی برای سیاست‏گذاران و مسئولان جمهوری اسلامی از یک سو و محققان و پژوهش‏گران از سوی دیگر، در راستای شناخت دستاوردهای برجام با هدف بهره‏مندی بهینه از آن‏ها و همچنین، پیامدهای هزینه‏ زای برجام با هدف مدیریت و تحدید آن‏ها ارزشمند کرده است. همچنان که راهنمای مناسبی برای شناخت الزامات اجرایی‏ شدن برجام در شرایط کنونی نظام بین‏ الملل به شمار می آید.

تراژدی منطقه گرایی در خاورمیانه

تراژدی منطقه گرایی در خاورمیانه

تراژدی منطقه‌گرایی درخاورمیانه؛

تبیین نظم و بی‌نظمی در سیاست بین‌الملل خاورمیانه

 

سخن ناشر

خاورمیانه یکی از بی‌ثبات‌ترین و پرآشوب‌ترین مناطق راهبردی جهان است. در هفت دهه پس از جنگ جهانی دوم، این منطقه هیچ دهه‌ای را بدون جنگ پشت سر نگذاشته است. منازعات داخلی‌، جنگ‌های بین‌دولتی و مداخله خارجی وجه بارز خاورمیانه به شمار می‌آید. دو روند نظم و بی‌نظمی، ثبات و بی‌ثباتی چالشی سهمگین در منطقه هستند که سابقه‌ای دیرینه دارند. اغلب دولت‌های منطقه یا از مشروعیت مردمی کم‌بهره‌اند یا درگیر منازعه خارجی با کشورهای همسایه می‌باشند. تلاش برای افزایش نفوذ و تقویت قدرت منطقه‌ای موجب رقابتی خونین و جنگی نیابتی بین کشورها شده است.

در کنار ویژگی امنیتی و منازعه‌آمیز، خاورمیانه منطقه‌ای ثروت‌مند و سرشار از منابع غنی و موقعیت ژئوپلتیک است. بزرگ‌ترین ذخایر نفت و گاز جهان در دل این منطقه نهفته است. خلیج فارس و کانال سوئز، کانال بسفر و داردانل مهم‌ترین آب‌های جهان هستند که در منطقه خاورمیانه قرار دارند. این منطقه میان سه قاره آسیا، اروپا و آفریقا قرار گرفته و آنها را به همدیگر متصل کرده است. همچنین خاورمیانه خاستگاه ادیان بزرگ جهان است. دین اسلام، مسحیت و یهود از منطقه برخاسته و به سایر نقاط جهان گسترش یافته است. اغلب دین مردم این منطقه مسلمان است و زبان رسمی بیشتر کشورها عربی است که زمینه موثری در شکل‌گیری ارزش‌های مشترک می‌باشند. اما پرسش این است که چرا تا کنون بر خلاف روندهای جهانی این منطقه شاهد شکل‌گیری نظم و ثبات نبوده و منازعه و خشونت به وجه غالب منطقه تبدیل شده است؟

منطقه‌گرایی یکی از سازوکارهای دولت‌ها برای مقابله با بی‌ثباتی و برقراری نظم و امنیت در مناطق مختلف جهان است. در برخی از مناطق جهان دولت‌های ملی با استفاده از این شیوه به جنگ‌ها و منازعات داخلی و بین‌المللی پایان داده و به ثبات و امنیت نسبی دست یافته‌اند. در این سازوکار، دولت‌ها و بازیگران در سطح منطقه‏ای برای رسیدن به پیشرفت، آگاهی و هویت منطقه‌ای، راهبردها، سیاست‌ها، برنامه‌ها و اهداف مشترکی را در پیش می‌گیرند. اما پرسش این است که چرا این سازوکار تا کنون نتوانسته در خاورمیانه موفق عمل کرده و دستاورد قابل قبولی داشته باشد. کتاب تراژدی منطقه‌گرایی در خاورمیانه می‌کوشد با بهره گیری از چهارچوب‌‌های نظری متقن و منطقی و داده‌های میدانی دقیق و واقعی به این پرسش‌ها پاسخی درخور و شایسته بدهد. مؤلف با تلفیق دو نظریه سازه‌‏انگاری و رئالیسم ساختاری تلاش می‏کند همکاری، منازعه، تنش و کشمکش را در منطقه خاورمیانه تبیین و جنبه‏های جدیدی از آن را برای محققان و علاقمندان به موضوعات خاورمیانه روشن نماید.

جمهوری اسلامی ایران در این منطقه راهبردی قرار دارد. روندها و تحولات این منطقه به صورت مستقیم و غیرمستقیم بر اهداف و منافع ملی ما تأثیر می‌گذارد. ایران به دلیل این که یکی از کنش‌گران اصلی این منطقه است، نمی‌تواند نسبت به تحولات آن بی‌تفاوت باشد. اتخاذ سیاست درست و دقیق نیازمند شناخت دقیق بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای، است. این کتاب گامی است در جهت شناخت بهتر و دقیق‌‌تر منطقه راهبردی ایران.

پژوهشکده مطالعات راهبردی که پیش از این نیز موضوع منطقه‏گرایی را مورد توجه قرار داده است، ضمن تقدیر و تشکر از نویسنده محترم، آقای دکتر روحی، به خاطر تحقیق و تدوین این کتاب ارزشمند و آقای دکتر میرزاده، به خاطر ویراستاری علمی و ادبی اثر، امید دارد که این کتاب گامی مهم در جهت شناخت عوامل و زمینه‌های موثر در نظم منطقه‌ای و برقراری ثبات در خاورمیانه پرآشوب باشد. مطالعه این کتاب می‌تواند برای پژوهشگران، کارشناسان و دانشجویان حوزه‌های روابط بین‏الملل، علوم سیاسی، مطالعات منطقه‏ای خاورمیانه و جغرافیای سیاسی سودمند باشد.

اقتصاد سیاسی بین‌الملل

اقتصاد سیاسی بین‌الملل؛نظریه‌ها، مسائل، تحولات

از زمان تأسیس حوزه مطالعاتی اقتصاد سیاسی بین‌الملل تاکنون آثار متنوعی در این زمینه به رشته تحریر درآمده‌اند. متأسفانه، کارهای انجام‌شده به زبان فارسی عمدتاً قدیمی و ترجمه‌ای هستند. هدف از تألیف این اقتصاد سیاسی بین‌المللکتاب، ایجاد شناختی منسجم از ابعاد مختلف اقتصاد سیاسی
بین‌الملل و خصوصاً تغییرات آن طی دهه‌های اخیر است. جامعیت، به‌روز بودن، و استفاده از عبارات ساده و روشن از جمله ویژگی‌های این کار پژوهشی است. انتظار می‌رود خوانندگان کتاب بتوانند درک عمیق تری از ابعاد و زوایای مختلف تعامل بین اقتصاد و سیاست در عرصه روابط بین‌الملل کسب کنند. دانشجویان و محققان رشته‌های علوم سیاسی، روابط بین‌الملل، اقتصاد و جغرافیای سیاسی مخاطبان اصلی کتاب قلمداد می‌شوند.